I-Change model van Hein de Vries: de uitleg

I-Change model: in dit artikel duiken we in het I‑Change model: een gedragsveranderingsmodel dat veel wordt gebruikt in preventiecampagnes in Nederland. Je ontdekt wat het I-Change model inhoudt, waar het vandaan komt, en waarom het zo effectief is voor het ontwikkelen van gedragsinterventies.

We bespreken niet alleen de fasen van het I-Change model, maar ook de onderliggende factoren die daarop van invloed zijn, zoals informatievoorziening, predispositie en barrières. Daarnaast laten we zien hoe je dit in de praktijk toepast met een concreet voorbeeld. Na het lezen kun je zelf aan de slag met het analyseren of ontwerpen van gedragsverandering met behulp van het I‑Change model. Veel leesplezier!

Wat is het I-Change model?

Het I‑Change model is ontwikkeld door gedragswetenschapper Hein de Vries. Het is een samenvoeging van meerdere psychologische theorieën over gedragsverandering, waaronder de Theory of Planned Behavior, het Transtheoretisch model, het ASE-model, het Health Belief Model en de Social Cognitive Theory.

Deze integratie maakt het model geschikt voor het verklaren én beïnvloeden van gedrag, vooral op het gebied van gezondheid en leefstijl. Het model wordt in Nederland veel toegepast in gezondheidscampagnes, leefstijlinterventies en gedragsveranderingsprogramma’s. Het I‑Change model is dus geen volledig nieuwe theorie, maar een verfijnde doorontwikkeling van bestaande modellen die in de praktijk vaak apart werden gebruikt.

Waarom gebruik je het I-Change model?

Het I‑Change model helpt je om beter te begrijpen waarom mensen bepaald gedrag vertonen, zoals (on)gezond leven, en hoe je dit gedrag doelgericht kunt beïnvloeden. Dit maakt het I-Change model bijzonder waardevol voor professionals die zich bezighouden met gedragsverandering, zoals beleidsmakers, programmamakers, gezondheidsvoorlichters en projectteams. Doordat het model inzicht geeft in de onderliggende psychologische processen, vormt het een stevig fundament voor het ontwikkelen van effectieve gedragsinterventies.

Wat het I-Change model onderscheidt van andere modellen, is dat het gedragsverandering niet alleen opbouwt in drie fasen: oriëntatie, motivatie en actie, maar dat het daarnaast rekening houdt met factoren die dit proces beïnvloeden. Denk aan informatie die iemand ontvangt, persoonlijke en sociale kenmerken (predisposing factors), en de aanwezigheid van barrières of juist ondersteunende vaardigheden. Deze bredere kijk maakt het model realistisch en toepasbaar in uiteenlopende contexten.

In elke fase spelen andere factoren een rol, zoals kennis, houding, sociale invloed of zelfvertrouwen. Deze opdeling maakt het mogelijk om interventies beter af te stemmen op het stadium waarin iemand zich bevindt in zijn of haar veranderproces. Een persoon die zich nog nauwelijks bewust is van een probleem heeft immers iets anders nodig dan iemand die al actief bezig is met gedragsverandering.

Kortom, het I‑Change model is breed inzetbaar en helpt om gedragsverandering op een gestructureerde en doeltreffende manier aan te pakken.

De drie fasen van gedragsverandering volgens het I‑Change model

Het I‑Change model gaat ervan uit dat gedragsverandering niet in één stap plaatsvindt, maar verloopt via drie opeenvolgende fasen: de inzichtsfase, de motivatie­fase en de actiefase. In elke fase spelen andere psychologische factoren een rol. Door inzicht te krijgen in deze fasen en de bijbehorende beïnvloedende factoren, kunnen interventies effectiever worden afgestemd op de behoeften van de doelgroep.

Figuur 1 – I-Change model (De Vries et al., 2005)

Inzichtsfase

De eerste fase van het I-Change model is de inzichtsfase. In deze fase is iemand zich nog niet of nauwelijks bewust van het probleem of de noodzaak tot verandering. Een persoon weet bijvoorbeeld niet dat zijn of haar gedrag schadelijk is, of heeft het idee dat het probleem hem niet echt raakt. Bewustwording is in deze fase cruciaal.

In deze fase spelen de zogenaamde awareness factors een centrale rol. Dit zijn de kennis die iemand heeft over gezond of ongezond gedrag, de prikkels of cues to action die hem of haar bereiken en de risicoperceptie: hoe groot acht iemand de kans dat het gedrag schadelijke gevolgen heeft. Deze factoren bepalen of iemand openstaat voor reflectie en bewustwording.

Verschillende factoren bepalen of iemand deze fase zal verlaten. Zo speelt kennis over het onderwerp een belangrijke rol: weet iemand wat gezond gedrag is en welke risico’s ongezond gedrag met zich meebrengt? Daarnaast is de risicoperceptie bepalend: hoe groot en ernstig acht iemand het risico dat met het gedrag samenhangt? Ook het besef van het eigen gedrag en de mogelijke gevolgen daarvan, speelt mee. Tot slot kunnen externe prikkels, zoals campagnes, waarschuwingen of verhalen van anderen, een belangrijke aanzet geven tot reflectie en verandering. Deze prikkels worden ook wel “cues to action” genoemd.

Het doel in deze fase is dan ook om bewustzijn te creëren en mensen te motiveren om na te denken over mogelijke gedragsverandering. Zonder dit besef is de kans klein dat iemand gemotiveerd raakt om zijn gedrag aan te passen.

Motivatie­fase

Wanneer iemand eenmaal bewust is van het probleem en de mogelijke gevolgen, komt hij of zij in de motivatie­fase terecht. In deze fase van het I-Change model staat de vraag centraal: wil ik mijn gedrag veranderen?

De attitude van iemand kan rationeel en emotioneel geladen zijn. Sociale invloeden komen voort uit normen, verwachtingen en de druk die mensen ervaren vanuit hun omgeving. Daarnaast is er de effectiviteit: het geloof dat iemand daadwerkelijk in staat is om het gedrag te veranderen, ondanks gewoontes, stress of sociale situaties. Deze drie elementen samen bepalen of iemand van overwegen naar intentie beweegt.

De beslissing om daadwerkelijk een verandering te overwegen, wordt beïnvloed door drie kernfactoren. Ten eerste is er de attitude ten opzichte van het gedrag: hoe positief of negatief staat iemand tegenover het gewenste gedrag? Denkt iemand dat gezond eten bijvoorbeeld lekker, moeilijk of duur is? Daarnaast is de sociale invloed van belang: wat vinden mensen in de directe omgeving van het gedrag, en hoe belangrijk is hun mening voor de persoon zelf? Tot slot is eigen effectiviteit een sleutelfactor – het vertrouwen in het eigen vermogen om het gedrag succesvol te kunnen uitvoeren.

Het doel in deze fase is om mensen ervan te overtuigen dat gedragsverandering niet alleen belangrijk is, maar ook haalbaar. Overtuigingen en twijfels moeten worden besproken en aangepakt, zodat iemand de stap durft te zetten naar daadwerkelijke verandering.

Actiefase

Zodra iemand gemotiveerd is geraakt en heeft besloten het gedrag aan te passen, komt hij of zij in de actiefase van het I-Change model terecht. Dit is het moment waarop de intentie wordt omgezet in actie.

Wanneer iemand de stap maakt van intentie naar actie, spelen ability factors een belangrijke rol. Dit zijn de concrete actieplannen en vaardigheden die iemand helpt om gedrag vol te houden. Zonder vaardigheden of steun loopt iemand meer risico terug te vallen. Daarom is er binnen deze fase ook veel aandacht voor barrières, zoals praktische obstakels, en hoe deze kunnen worden weggenomen.

Om succesvol tot gedragsverandering te komen, moet iemand zijn gedrag plannen. Dit begint met actieplanning: hoe gaat iemand het nieuwe gedrag uitvoeren? Vervolgens is het stellen van doelstellingen belangrijk: concrete, haalbare doelen helpen om motivatie vast te houden.

Omdat gedragsverandering zelden zonder obstakels verloopt, is ook copingplanning essentieel, wat inhoudt dat je vooraf al gaat nadenken over strategieën die ervoor gaan zorgen dat je om kan gaan met stress, verleidingen of tegenslagen. Ten slotte dragen feedback en evaluatie bij aan het volhouden van het nieuwe gedrag: mensen moeten kunnen zien wat hun inspanningen opleveren, en waar eventueel bijgestuurd moet worden.

In deze fase draait het om ondersteuning bij de uitvoering en het versterken van volharding. Zonder goede begeleiding en terugkoppeling is de kans op terugval aanzienlijk.

Tussen motivatie en daadwerkelijke actie bevindt zich de zogenaamde intention state. Hierin doorloopt iemand verschillende stadia: precontemplatie, contemplatie en voorbereiding. Dit betekent dat gedragsverandering vaak geen directe sprong is, maar een geleidelijk proces waarin de intentie steeds sterker wordt voordat iemand tot actie overgaat.

I-Change model voorbeeld: Jongeren en gezonde voeding

Een concreet voorbeeld waarin het I‑Change model goed toepasbaar is, is het stimuleren van gezonde eetgewoonten onder jongeren. Jongeren vormen een doelgroep die volop in ontwikkeling is, zowel fysiek als mentaal, en waarin eetgedrag sterk wordt beïnvloed door omgeving, gewoontes en sociale normen. Door hun gedrag langs de drie fasen van het I‑Change model te leggen, wordt duidelijk hoe een interventie het beste kan worden ingericht.

In de inzichtsfase zijn jongeren zich vaak nog niet bewust van hun ongezonde eetgewoonten. Ze eten bijvoorbeeld veel bewerkte producten of snoepen regelmatig, zonder na te denken over de gevolgen voor hun gezondheid. Begrippen als ‘gezond’ en ‘ongezond’ zijn soms abstract of niet relevant voor hun beleving. De noodzaak om iets te veranderen ontbreekt in deze fase. Interventies die gericht zijn op bewustwording, zoals educatieve campagnes of aansprekende video’s op sociale media, zijn hier het meest effectief. Ze helpen jongeren om te beseffen wat hun huidige gedrag inhoudt en waarom het mogelijk problematisch is.

Zodra dit bewustzijn is ontstaan, komt de motivatie­fase in beeld. Jongeren beseffen nu dat gezonder eten wellicht wenselijk is, maar twijfelen of het ook haalbaar of aantrekkelijk is binnen hun leefwereld. Gezond eten wordt bijvoorbeeld gezien als ‘saai’, ‘duur’ of iets dat niet past bij hun sociale omgeving. Ook speelt het zelfvertrouwen een rol: kunnen ze het wel volhouden, zeker als vrienden iets anders doen? In deze fase zijn interventies nodig die de houding positief beïnvloeden, sociale steun bevorderen (bijvoorbeeld via rolmodellen) en jongeren helpen geloven in hun eigen vermogen om gezonder te gaan eten.

Ten slotte bereiken jongeren de actiefase, waarin ze daadwerkelijk proberen hun eetgewoonten aan te passen. Ze kiezen bijvoorbeeld vaker voor fruit, laten frisdrank staan of nemen een gezonde lunch mee. Maar in deze fase lopen ze vaak aan tegen belemmeringen. Denk aan verleidingen op school of onderweg, een gebrek aan tijd of onvoldoende gezonde opties in hun directe omgeving. Hier ligt de uitdaging in het ondersteunen van jongeren bij het volhouden van hun gedrag, bijvoorbeeld door apps voor maaltijdplanning, een aanbod van gezonde snacks op school of coaching vanuit de GGD. Ook is het belangrijk om jongeren feedback te geven op hun successen, zodat ze gemotiveerd blijven.

Door het gedrag van jongeren op deze manier gefaseerd te benaderen, wordt duidelijk dat één enkele maatregel zelden voldoende is. Effectieve gedragsverandering vraagt om een reeks van interventies die aansluiten bij de fase waarin de jongere zich bevindt.

Conclusie

Het I‑Change model is een krachtig en veelzijdig hulpmiddel voor iedereen die gedrag wil analyseren en beïnvloeden, of dat nu gaat om gezondheid, duurzaamheid, veiligheid of ander maatschappelijk relevant gedrag. Dankzij de combinatie van drie fasen, de rol van informatie, predispositie, motivatie, vaardigheden en barrières, biedt het model een compleet raamwerk voor gedragsverandering.

Het maakt duidelijk waarom mensen doen wat ze doen én welke knoppen je kunt indrukken om hen te ondersteunen in het maken van duurzame keuzes. Of je nu werkt als beleidsadviseur, projectleider, gedragswetenschapper of communicatieadviseur, het I‑Change model helpt je om structuur, richting en effectiviteit aan te brengen in je gedragsaanpak.

Nu is het jouw beurt

Wat denk jij? Wil je zelf aan de slag met het I‑Change model? Dan is het belangrijk om systematisch te werk te gaan. Een effectieve toepassing begint met het scherp formuleren van zowel de doelgroep als het specifieke gedrag dat je wilt analyseren of beïnvloeden. Denk hierbij aan vragen als: Waarom vertoont deze groep bepaald (on)gezond gedrag? Wat willen we precies veranderen?

Wil je je verder verdiepen in gedragsverandering en aanvullende modellen die aansluiten op het I‑Change model? Het gedragsverandering model van Balm is een praktisch model om gedragsverandering in organisaties te begeleiden. Ook het ADKAR-model geeft je andere inzichten op het gebied van gedragsverandering. Beide artikelen bieden verdiepende inzichten en concrete toepassingen die je goed kunt combineren met het I‑Change model, vooral als je werkt aan gedragsverandering binnen teams, organisaties of preventieprojecten.

Meer informatie over het I-Change model

1. De Vries, H. (2017). An integrated approach for understanding health behavior; the I-change model as an example. Psychol Behav Sci Int J, 2(2), 555-585.
2. De Vries, H., Mesters, I., Van de Steeg, H., & Honing, C. (2005). The general public’s information needs and perceptions regarding hereditary cancer: an application of the Integrated Change Model. Patient education and counseling, 56(2), 154-165.
3. Hermsen, S. & Renes, R. J. (2016). Draaiboek gedragsverandering – de psychologie van beinvloeding begrijpen en gebruiken. Business Contact.
4. Kasten, S., van Osch, L., Candel, M., & de Vries, H. (2019). The influence of pre-motivational factors on behavior via motivational factors: a test of the I-Change model. BMC psychology, 7(1), 7.
5. Leenman, T. (2021). Verandergedrag – Hoe je gedragsverandering interactief stimuleert . Boom.

Citatie voor dit artikel:
Weijers, L. (2025). I-Change model (De Vries). Retrieved [insert date] from Toolshero: https://www.toolshero.nl/verandermanagement/i-change-model/

Oorspronkelijke publicatiedatum: 01/09/2025 | Laatste update: 01/09/2025

Wilt u linken naar dit artikel, dat kan!
<a href=”https://www.toolshero.nl/verandermanagement/i-change-model/”> Toolshero: I-Change model (De Vries)</a>

Artikel door:

Lars Weijers

Lars Weijers is een ervaren tekstschrijver met een ruime marketing communicatie achtergrond. Zijn specialismes liggen bij creatief en actief schrijven, in combinatie met een goede vindbaarheid in de zoekmachine. Daarnaast werkt Lars als event- en accountmanager met commerciële focus.