Transaction Cost Economics (TCE): de uitleg

In bijna elke organisatie wordt dezelfde vraag gesteld op een bepaald moment: gaan we het zelf doen, of laten we het door een ander doen? Op het eerste gezicht klinkt dat simpel, maar achter die keuze zit vaak veel meer. Samenwerken, inkopen of Outsourcing/ uitbesteden kost namelijk altijd tijd en geld. Denk bijvoorbeeld aan overleggen, afspraken maken of het controleren van resultaten. De theorie ‘Transaction Cost Economics’ (TCE) helpt om zulke keuzes beter te begrijpen.

Dit artikel legt verder uit wat Transaction Cost Economics precies is, waar het vandaan komt en hoe je het kunt gebruiken in de praktijk. Ook zal er een voorbeeld gegeven worden dat laat zien hoe deze theorie helpt bij het maken van slimme keuzes over samenwerking, zelf doen en uitbesteden (outsourcing).

Wat is Transaction Cost Economics (TCE)

De oorsprong van Transaction Cost Economics (TCE) en manier van denken/ benaderen is bedacht door Ronald Coase in 1937. Hij stelde namelijk in het artikel The Nature of the Firm de hoofdvraag: “Waarom bestaan bedrijven eigenlijk als de markt hetzelfde kan doen?” Zijn antwoord hierop was: “Omdat transacties via de markt extra kosten met zich meebrengen (zoeken, onderhandelen, controleren).” Dit was het basisidee van transactiekosten.

De kern van de theorie stelt: “Elke transactie kost iets extra’s.” Een organisatie zoekt altijd naar de manier waarop die kosten het laagst blijven. Soms is het goedkoper om iets zelf te doen, maar in een andere situatie is het goedkoper om het uit te besteden of samen te werken.

Later werkte Oliver Williamson de theorie verder uit, met als uitgangspunt de theorie van Ronald Coase. Hij voegde belangrijke gedragsfactoren toe die in de praktijk vaak invloed hebben. Hieronder volgen de aanpassingen die gemaakt zijn,

• Opportunisme: Mensen kunnen in hun eigen belang handelen, wat risico’s kan brengen tijdens samenwerkingen.
• Beperkte rationaliteit: Organisaties kunnen vooraf niet alle risico’s en scenario’s voorzien.
• Asset-specificatie: Sommige investeringen of middelen zijn uniek voor 1 samenwerking en hierdoor moeilijk te vervangen.

Deze drie factoren bepalen samen hoe hoog de transactiekosten zijn van een activiteit. De essentie van deze theorie is dus het minimaliseren van transactiekosten door de juiste balans te vinden tussen de markt en hiërarchie.

TCE draait dus om transactiekosten: Transactiekosten zijn alle zichtbare en verborgen kosten die ontstaan bij het aangaan en beheren van samenwerkingen, intern of extern.

Frequentie en onzekerheid

• Frequentie: TCE onderscheidt transacties ook op basis van frequentie. Eenmalige transacties zijn vaak makkelijker uit te besteden, terwijl terugkerende transacties schaalvoordelen en langdurige relaties kunnen opleveren wat de transactiekosten verlaagt op lange termijn.
• Onzekerheid: (Onverwachte) marktontwikkelingen, technische complexiteit of veranderende omstandigheden kunnen transactiekosten verhogen en beïnvloeden.

Governance vormen

Organisaties kunnen transacties op verschillende manieren uitvoeren namelijk,

• Via de markt: Volledig uitbesteden aan een externe partij.
• Via hiërarchie: Intern uitvoeren, binnen de organisatie.
• Via een hybride manier: Combinatie van beide, bijvoorbeeld via langdurige contracten of joint ventures.

Transaction Cost Economics (TCE) stelt dat deze keuze af hangt van transactiekosten en risicofactoren zoals opportunisme, asset-specificiteit en onzekerheid. Hierbij enkele concrete voorbeelden

Opportunisme

Een leverancier levert minder goede kwaliteit dan afgesproken of vertraagt bewust de levering om de prijs te verhogen.

Asset-specificiteit

Een speciale software of machine die uniek is voor één bepaalde organisatie, uitbesteden kan dan risicovol zijn omdat de leverancier de investering kan misbruiken.

Beperkte rationaliteit

Een organisatie kan niet alle scenario’s vooraf zien, waardoor contracten nooit volledig zijn en er onverwachte kosten kunnen ontstaan.

Hoe pas je Transaction Cost Economics toe?

De theorie Transaction Cost Economics kan je gebruiken om betere keuzes te maken bij de make-or-buy-strategie. De theorie helpt om niet alleen naar de prijs te kijken, maar ook naar de verborgen kosten die een samenwerking met zich meebrengt.

In de praktijk kan je de theorie toepassen in vijf eenvoudige stappen. De volgende stappen zijn geen vast onderdeel van de transaction cost economics theorie. Maar vormen een praktische vertaling hoe verschillende organisaties afwegingen maken op basis van de theorie van Coase en Williamson.

Afhankelijk van de fase waarin een bedrijf zich bevindt kunnen make-or-buy-beslissingen verschillen (Organisatorische Levenscyclus).

Stap 1. Breng de activiteit(en) duidelijk in beeld

Breng als eerst de activiteit en de stappen die hierbij horen zo goed mogelijk in beeld. De Transaction Cost Economics theorie geeft een aantal begrippen die belangrijk zijn om niet te vergeten zoals, zoekkosten, onderhandelingskosten en handhavingskosten. Door hier onderzoek naar te doen zie je snel waar de transactiekosten zitten en welke factoren (opportunisme, asset specificiteit, beperkte rationaliteit) er zijn die kosten kunnen laten oplopen. Hiervoor kan je de volgende vragen voor gebruiken.

Wat is het doel?

Wat wil de organisatie bereiken met de activiteit of het product? Gaat het bijvoorbeeld om kosten besparen, kwaliteit verbeteren of juist om tijd te winnen?

Hoe vaak komt het voor?

Gaat het om een eenmalig iets of juist dat regelmatig terugkomt?

Hoeveel tijd vraagt het van de organisatie?

Bij het maken van een beslissing wordt hier vaak de fout gemaakt, denk aan zoekkosten, onderhandelingskosten, handhavingskosten/controle. Als een taak veel aandacht vraagt binnen de organisatie kan dit de verborgen kosten aanzienlijk verhogen en de keuze om het uit te besteden aantrekkelijker maken. Structuur en rolverdeling binnen een organisatie beïnvloeden ook hoe efficiënt interne activiteiten kunnen worden uitgevoerd zoals uitgelegd in Bureaucratie theorie van Max Weber.

Welke kennis, materialen of middelen zijn er nodig?

Als de benodigde middelen niet intern aanwezig zijn, kunnen de investeringskosten hoger uit vallen wat een onderdeel is in asset specificatie.

• Kennis: Is de benodigde kennis al aanwezig binnen de organisatie, of moet je externe specialisten inschakelen?
• Materialen: Zijn de juiste materialen/ gereedschappen aanwezig? Of moet dit aangeschaft worden?
• Middelen: Zijn de juiste software, machines of ruimtes aanwezig om de taken goed uit te kunnen voeren?

Stap 2. Bereken de interne kosten (make)

Transaction Cost Economics stelt dat interne organisatievormen (zoals hiërarchische sturing) transactiekosten lager kunnen houden, maar ook eigen kosten met zich meebrengen.

Breng daarom niet alleen de directe, maar vooral ook de indirecte transactiekosten in kaart. Denk bij het in kaart brengen van de interne kosten bijvoorbeeld ook aan Lean-manufacturing dit kan de transactiekosten verlagen. Door de volgende vragen te beantwoorden, krijg je een beter beeld van de interne transactie kosten.

Arbeid en tijd

Hoeveel uren zijn nodig om de taken uit te voeren? En wat kost dat qua loon en productiviteit? Vergeet hierbij ook niet de tijd die nodig is om de taken uit te leggen, overleggen tussen verschillende afdelingen en het maken van planningen.

Materialen en middelen

Maak een overzicht van de materialen en middelen die nog aangeschaft moeten worden zoals materialen, software programma’s en of grondstoffen.

Begeleiding en controle

Hoeveel uren zijn er ongeveer nodig om het proces aan te sturen en de kwaliteit te bewaken?

Risico’s en fouten

Analyseer waar risico’s en fouten kunnen voorkomen. Houd ook rekening met beperkte rationaliteit, je kan van te voren nooit alles goed inschatten.

Stap 3. Bereken de externe kosten (buy)

Na de vorige stap uitgevoerd te hebben weet je precies wat het kost om het werk zelf te doen, nu is het tijd om te kijken naar wat het kost om de activiteit uit te besteden aan een externe organisatie. Veel organisaties kijken dan alleen naar wat er in de offerte staat maar er zijn altijd extra kosten en risico’s die soms vergeten worden.

Daarnaast speelt opportunisme hier ook een rol, een leverancier kan in zijn eigen belang handelen bijvoorbeeld door hogere prijzen te vragen of een lagere kwaliteit te leveren dan afgesproken. Dit soort risico’s verhogen de transactiekosten daardoor is het enorm belangrijk dat er duidelijke afspraken gemaakt worden en veel oog te hebben op de controle.

De volgende punten helpen niet alleen om de kosten in kaart te brengen maar ook om de risico’s te beperken en de transactie kosten laag te houden.

• Zoeken naar een leverancier: Het kost tijd om een goede leverancier te vinden om mee samen te werken.
• Onderhandelen en het maken van afspraken: Wanneer de leverancier gevonden is waar mogelijk mee gewerkt zal worden zal er onderhandeld worden over de prijs, kwaliteit, levertijd en verantwoordelijkheden.
• Uitvoering en controle: Wanneer het werk wordt uitbesteed blijft de organisatie zelf verantwoordelijk voor het eind resultaat.

Stap 4. Vergelijk kosten, risico’s en controle

Nu je de verschillende kosten van de 2 opties in beeld hebt kan je ze met elkaar gaan vergelijk om hierna een beslissing te maken. Volgens TCE ligt de optimale keuze waar de totale transactiekosten het laagst zijn. Bij het vergelijken van de interne en externe optie is het dus belangrijk om verder te kijken dan alleen naar de prijs:

Kosten

Tel alles mee, de directe kosten maar ook de verborgen kosten. ‘Goedkoop is soms duurkoop’.

Risico’s

Wat kan er allemaal misgaan? Denk bijvoorbeeld aan afhankelijkheid van een leverancier.

Controle

Hoe wil je de controle vorm geven op kwaliteit en planning? Zelf doen geeft vaak meer zekerheid maar kost wel meer geld.

Door goed te kijken naar deze punten zie je sneller en beter welke keuze op de lange termijn het beste bij de organisatie past.

Stap 5. Neem een beslissing en evalueer

Nu je alle benodigde informatie hebt dat invloed heeft op de beslissing kan je een keuze gaan maken: ga je het uitbesteden of zelf doen?

Kies hierbij wat op de lange termijn het meest efficiënt is en niet alleen wat nu het goedkoopst lijkt.

Transaction Cost Economics benadrukt dat marktomstandigheden en interne structuren voortdurend veranderen. Daarom is een beslissing nooit definitief: de verhouding tussen interne en externe transactiekosten kunnen veranderen.

Evalueer daarom regelmatig of de gemaakte keuze nog steeds de laagste transactiekosten oplevert. Als prijzen stijgen of de samenwerking niet effectief blijkt te zijn, kan het verstandig zijn om de beslissing te herzien.

Korte conclusie na het volgen van de 5 stappen

De make-or-buy-beslissing is dus eigenlijk een praktische vertaling van Transaction Cost Economics. Het gaat hier niet alleen om geld, maar om het slim organiseren: wie doet wat, tegen welke kosten en met hoeveel controle? Door deze stappen te volgen wordt het duidelijk waar samenwerking de betere keuze is en waar het juist efficiënter is om het werk intern te houden.

Tip: Combineer Transaction Cost Economics met de Blue Ocean Strategie principes: onderzoek of je transactiekosten kunt verminderen of anders kunt organiseren door nieuwe marktmodellen of partnerschappen.

Een uitgewerkte casus/ praktijkvoorbeeld voor herkenbaarheid

Situatie

Het (fictieve) bedrijf ‘IT-Beter service’ beheert de IT en communicatiesystemen op verschillende terminals in de Rotterdamse en Amsterdamse havens. Door de snelle groei die dit bedrijf mee maakt staat het managementteam voor de stelling: blijven wij zelf het netwerkbeheer volledig uitvoeren of gaan we een deel uitbesteden aan een externe IT-partner?

Analyse volgens Transaction Cost Economics

Stap 1 activiteiten en kosten in kaart brengen

Het gaat hierbij om verschillende activiteiten namelijk dagelijkse netwerkbeheer, data beveiliging en storingsonderhoud. Het huidige IT-team is erg ervaren maar wanneer er verschillende bedrijven op hetzelfde moment een probleem ervaren zorgt dit voor tragere oplossingen voor de havenbedrijven.

Stap 2 interne kosten in kaart brengen (Make)

De gemiddelde kosten voor interne IT’ers ligt op 48 euro per uur. 5FTE betekend dat dit ongeveer 38.000 euro per maand bedraagt. Doorberekend met softwarelicenties, extra vergoedingen voor spoed klussen en interne afstemming komt dit neer op ongeveer 43.000 euro per maand.

Stap 3 externe kosten in kaart brengen (buy)

De externe partij rekent meer voor de IT’ers namelijk 60 euro per uur. Voor hetzelfde hoeveelheid werk als het interne personeel zal dit ongeveer 47.000 euro per maand kosten. Daarop komen ook andere transactie kosten rond de 3000 euro per maand. Dit komt dus neer op circa 50.000 euro per maand

Stap 4 vergelijk kosten risico’s en controle

• Intern: meer grip en zekerheid op databeveiliging en kwaliteit.
• Extern: minder grip en zekerheid op databeveiliging en kwaliteit. Hierbij zal meer controle nodig zijn.

Stap 5 beslissing

De kosten liggen niet ver uit elkaar, echter biedt interne uitvoering meer zekerheid en controle op de geleverde kwaliteit. Hierdoor heeft het managementteam ervoor gekozen om een hybride aanpak te hanteren namelijk: kritieke systemen blijven intern en standaard/ makkelijker onderhoud wordt uitbesteed. Op deze manier blijft er meer zekerheid op het kwaliteit dat geleverd wordt door IT-beter service.

Wat brengt de methodiek of model?

De Transaction Cost Economics theorie helpt organisaties dus om bewuster keuzes te maken tussen het zelf doen of iets uit te besteden.

Het gaat hierbij niet alleen om de laagste prijs maar om het totaal plaatje, prijs, tijd, risico’s, vertrouwen en controle. Door de verschillende transactiekosten in kaart te brengen wordt het duidelijk wanneer iets beter intern geregeld kan worden of om juist een samenwerking aan te gaan.

Deze methodiek zorgt ervoor dat organisaties meer inzichten krijgen in de verborgen kosten en afhankelijkheden. Hierdoor kunnen zei niet alleen geld besparen maar ook betere en duurzamere relaties opbouwen met hun leveranciers en partners.

Praktische Transaction Cost Economics checklist voor betere beslissingen en tips

Transaction Cost Economics wordt pas interessant wanneer je het gebruikt voor echte keuzes in je organisatie. Deze checklist helpt je om snel scherp te krijgen waar de grootste transaction costs zitten en welke vorm van organiseren het meest logisch is. Door gewoon eerlijk door de vragen heen te lopen, zie je al snel hoe efficiënt of risicovol een samenwerking of uitbesteding eigenlijk is.

Begin met te kijken hoeveel moeite het kost om de juiste informatie te verzamelen. Als je veel tijd kwijt bent aan zoeken, vergelijken of het inschatten van risico’s, dan zijn je informatiekosten hoog en loopt het proces onnodig stroef. Daarna kijk je naar de afspraken die gemaakt moeten worden. Hoeveel energie kost het om een deal rond te krijgen, voorwaarden goed vast te leggen en iedereen op één lijn te krijgen? Sluit af met de kosten van toezicht: denk aan monitoring, kwaliteitsbewaking en het oplossen van gedoe als afspraken niet worden nagekomen.

Wanneer één van deze onderdelen veel tijd, stress of geld kost, is het vaak verstandiger om de activiteit intern te organiseren of samen te werken met een vaste partner die je vertrouwt. Zijn de transaction costs juist laag, dan is uitbesteden meestal efficiënter en flexibeler. Door deze checklist regelmatig te gebruiken, maak je bewuster keuzes en voorkom je verrassingen achteraf. Wel zo prettig voor iedereen die verantwoordelijk is voor strategie of bedrijfsvoering.

Tips voor uitvoering

Hieronder staan een aantal tips die je kan gebruiken tijdens de uitvoering van deze theorie.

• Breng eerst alle activiteiten goed in kaart, weet wat er precies moet gebeuren.
• Denk verder dan alleen de prijs, denk ook aan tijd, communicatie, kwaliteitsbewaking en afhankelijkheden.
• Voorkom opportunisme, maak duidelijke afspraken over de prijs, kwaliteit en levertijden en leg dit vast.
• Evalueer leveranciers regelmatig, controller of de gemaakte afspraken nageleefd worden.
• Blijf flexibel, markten veranderen wees dus kritisch naar de gemaakte keuzes. Iets kan over een jaar misschien niet meer de beste optie zijn.

Digitale ontwikkelingen en hun impact op transaction costs

Transaction Cost Economics is een klassiek model, maar juist door de digitalisering is het vandaag relevanter dan ooit. Veel organisaties werken niet meer met traditionele ketens, maar met platforms, hybride samenwerkingen en digitale partnerschappen. Daardoor veranderen de transaction costs continu. Activiteiten die vroeger duur en tijdrovend waren, worden dankzij technologie een stuk eenvoudiger. Denk aan realtime data, automatische contractbewaking of systemen die direct controleren of afspraken worden nageleefd.

Digitalisering zorgt er ook voor dat we sneller en veel nauwkeuriger kunnen bepalen welke activiteiten we zelf moeten doen en welke we beter kunnen uitbesteden. Zoek- en informatiekosten dalen doordat alles transparanter is, onderhandelingskosten worden lager omdat contracten vaker gestandaardiseerd zijn, en toezichtskosten zakken door automatische monitoring en digitale dashboards. Hierdoor verschuift de discussie niet alleen naar wat kost het, maar vooral naar hoe snel kunnen we schakelen en hoeveel flexibiliteit levert het op?

Tegelijkertijd brengt technologie nieuwe transaction costs met zich mee. Denk aan beveiligingsrisico’s, afhankelijkheid van externe platforms, of de complexiteit van digitale integraties. Dat maakt de keuze tussen intern organiseren of samenwerken met partners minder zwart-wit dan vroeger. Voor moderne organisaties is het daarom belangrijk om TCE niet te zien als een theoretisch model uit de jaren tachtig, maar als een lens om te begrijpen hoe digitalisering de spelregels van samenwerken verandert. Het maakt beslissingen sneller, maar ook strategischer, precies waar leiders en ondernemers vandaag mee te maken hebben.

Aanbevolen literatuur over de Transaction Cost Economics (TCE) theorie

Deze literatuur geeft je in één oogopslag alles: de klassieke basis van TCE, de moderne uitbreidingen én de praktische vertaalslag naar de echte wereld. Kort, krachtig en precies wat een Toolshero-artikel nodig heeft om direct toepasbaar te zijn.

1. Avdasheva, S. B. (2025). Transaction cost economics (TCE) and the theory of governance structures. Russian Journal of Economics (forthcoming). → Recente inzichten over TCE binnen governance-structuren; houdt je artikel actueel en toepasbaar.
2. Berkery, D. (2023). The zero transaction cost entrepreneur: Powerful techniques to reduce friction and scale your business. New York, NY: McGraw-Hill. Verbindt TCE direct met schaalbaarheid, groei en operationele efficiëntie — ideaal voor ondernemers en professionals die willen begrijpen hoe transactiekosten strategisch verlaagd kunnen worden.
3. Groenewegen, J. (Ed.). (1995). Transaction Cost Economics and Beyond. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. → Verzamelt uitbreidingen en kritieken op TCE; ideaal om nuance, verdieping of discussie in je artikel te brengen.
4. Hardt, L. (2009). The history of transaction cost economics and its recent development. Erasmus Journal for Philosophy and Economics, 2(1), 31-56. → Beschrijft de ontstaansgeschiedenis van TCE op een toegankelijke manier; goede bron voor context.
5. Ketokivi, M., & Mahoney, J. T. (2017). Transaction cost economics as a theory of the firm, management, and governance. Oxford Research Encyclopedia of Business and Management. → Combineert TCE met organisatiekunde en governance; goed om managementtoepassingen uit te lichten.
6. North, D. C. (1992). Transaction costs, institutions, and economic performance. San Francisco, CA: ICS Press. → Laat zien hoe transactiekosten instituties en prestaties beïnvloeden; perfect voor de bredere economische context.
7. Peng, G. Z. (2021). Toward behavioral transaction cost economics: Theoretical extensions and an application to the study of MNC subsidiary ownership. Cham, Switzerland: Springer Nature. → Voegt gedragswetenschap toe aan TCE (biases, besluitvorming, cultuur) en helpt je artikel verdiepen met moderne inzichten die verder gaan dan de klassieke economische benadering.
8. Williamson, O. E. (1998). Transaction cost economics: How it works; where it is headed. In G. D. Libecap (Ed.), The economic institutions of capitalism: Firms, markets, relational contracting (pp. 391-418). New York, NY: Free Press. → Heldere uitleg van TCE door de grondlegger zelf; ideaal voor een robuust fundament in je artikel.
9. Williamson, O. E. (2010). Transaction cost economics: The natural progression. American Economic Review, 100(3), 673-690. → Geeft de evolutie van TCE weer en helpt je de historische lijn en ontwikkeling te schetsen.
10. Valentinov, V. (2024). The idea of adaptation in transaction cost economics. Society and Business Review, 19(3), 473-490. → Introduceert adaptatie-concepten binnen TCE; een actuele en vernieuwende invalshoek voor je artikel.

Citatie voor dit artikel:
Jimmink, J. (2025). Transaction Cost Economics (TCE). Retrieved [insert date] from Toolshero: https://www.toolshero.nl/strategie/transaction-cost-economics/

Oorspronkelijke publicatiedatum: 21/11/2025 | Laatste update: 21/11/2025

Wilt u linken naar dit artikel, dat kan!
<a href=”https://www.toolshero.nl/strategie/transaction-cost-economics/>Toolshero: Transaction Cost Economics (TCE)</a>

Artikel door:

Job Jimmink

Job Jimmink is Content Manager bij Toolshero. Hij richt zich op het schrijven van artikelen en het doen van onderzoek naar management- en strategietheorieën. Daarnaast studeert hij aan de Hogeschool voor Economische Studies Rotterdam (HES), waar hij zijn projectmanagement- en probleemoplossende vaardigheden verder ontwikkelt. Zijn specifieke interesse ligt bij inkoopmanagement en strategie.