Roos van Leary toepassen: de uitleg en test

Roos van Leary helpt je om gedrag in gesprekken sneller te begrijpen, vooral als communicatie stroef loopt of steeds in hetzelfde patroon vastzit. Je herkent het vast. De één duwt, de ander gaat in de weerstand. Of iemand trekt zich terug en de ander gaat juist harder praten. Dit model maakt zichtbaar hoe gedrag van de één gedrag bij de ander oproept. Daardoor zie je niet alleen wat er gebeurt, maar ook waarom het gebeurt. Het levert je meer grip op lastige gesprekken, minder misverstanden en duidelijkere samenwerking op.

In dit artikel ontdek je wat de roos van leary is, waar het model vandaan komt en hoe de vier kwadranten en acht gedragsgebieden precies werken. Je krijgt praktische voorbeelden die je meteen herkent op de werkvloer en tips om bewust te schakelen naar gedrag dat de ander uitnodigt tot samenwerking. Ook vind je een handige reflectietool om je eigen voorkeursstijl te bepalen en je volgende gesprek sterker in te gaan. Veel leesplezier.

Achtergrond van de Roos van Leary

Bestaan er lastige mensen? Vanuit deze basisvraag komt meteen een andere vraag om de hoek kijken. Waarom wordt bepaald gedrag door een ander als lastig ervaren?

Om hier beter inzicht in te krijgen, onderscheidt psycholoog Timothy Leary het gedrag van mensen in vier basis gedragingen, die onderling ook weer in nuances worden onderverdeeld. Dit communicatie model is ook bekend als de Roos van Leary.

Het gaat hier niet om het typeren van menselijk karakter als wel om meer duidelijkheid te krijgen in de uitwerking van gedrag op anderen en de interactie tussen mensen. Wel hebben mensen volgens Timothy Leary een voorkeur naar een bepaalde gedraging.

Wat is de Roos van Leary?

De Roos van Leary uitleg is niet compleet zonder het basisgedrag uiteen te zetten. Om menselijk gedrag en de interactie tussen mensen inzichtelijk te maken, ontwikkelde Timothy Leary een communicatiemodel, genaamd de Roos van Leary, dat als basis een horizontale- en een verticale as heeft.

Daarmee wordt de Roos van Leary een praktisch hulpmiddel voor persoonlijke en professionele ontwikkeling. Het model maakt zichtbaar welke posities je zelf vaak inneemt en welke effecten dat heeft op collega’s, klanten of leidinggevenden. Door die patronen te herkennen, ontstaat keuzevrijheid. In plaats van automatisch terug te schieten in tegen gedrag of onder gedrag, kun je bewust kiezen voor bijvoorbeeld boven samen gedrag. Dat vergroot de kans op constructieve gesprekken, betere samenwerking en minder escalatie in lastige situaties.

De kern is dat je met dit model niet probeert de ander te veranderen, maar vooral kijkt naar wat je zelf kunt doen om het patroon te beïnvloeden. Kleine aanpassingen in houding, toon of woordkeuze kunnen al een ander soort reactie oproepen. Zo helpt de Roos van Leary om communicatie minder reactief en meer doelgericht te maken, zowel in het dagelijks werk als in persoonlijke relaties.

Op de horizontale as van de Roos van Leary staat de relatie met anderen centraal en op de verticale as; de opstelling naar anderen. Gezamenlijk vormen de vier richtingen een roos, waaraan de naam van Leary´s theorie ontleend is.

Op de noord-as van de Roos van Leary benoemt hij het bovengedrag, op de zuid-as het ondergedrag, op de west-as het tegengedrag en op de oost-as het samengedrag. In deze vier basisgedragingen onderscheidt Timothy Leary nog talloze nuances zoals boven-samen, boven-tegen, onder-samen en onder-tegen.

Figuur 1 – Roos van Leary model (Leary, 1957)

Gedrag en impact in de Roos van Leary

De Roos van Leary is meer dan een schema met vakjes. Het is een model dat laat zien hoe gedrag van de één direct invloed heeft op gedrag van de ander. Wat je zegt en doet staat nooit op zichzelf. Iedere reactie roept weer een volgende reactie op. In een gesprek ontstaat zo een patroon dat zichzelf versterkt. Een kritische opmerking kan bijvoorbeeld automatisch verdediging oproepen. Een open en uitnodigende houding zorgt juist sneller voor meebewegen en samenwerking.

Bovengedrag

Het gaat hier om de mate van actief, initiatiefnemend en leidend gedrag. De mate van dominantie wordt bepaald door het gedrag van de ander.

Ondergedrag

Het gaat hier om onderdanig gedrag waarbij iemand zich afzijdig kan opstellen, zich wegcijfert of zeer bescheiden is.

Tegengedrag

Het gaat hier om mensen die de aanval openen en het niet klakkeloos met iedereen eens zijn. Zij willen gegronde uitleg en motivatie voordat zij tot actie over gaan. Het kan ook tot protestgedrag overgaan.

Samengedrag

Het gaat hier om een ideale situatie, waarbij er goed in teamverband gewerkt kan worden en men open staat voor de mening van anderen.

Roos van Leary – complementariteittheorie

Timothy Leary gaat er vanuit dat men geneigd is om complementair op de gedragsvarianten te reageren, waardoor het ene gedrag het andere gedrag oproept. Dat heeft enerzijds met het menselijk instinct te maken en anderzijds met beïnvloeding vanuit de omgeving.

In zijn complementariteit theorie die de Roos van Leary uitleg geeft, geeft Timothy Leary aan hoe dit in zijn werk gaat:

Bovengedrag lokt Ondergedrag uit

Onbewust zijn we geneigd om onderdanig op bovengedrag te reageren en ons te laten leiden en te laten sturen.

Ondergedrag lokt Bovengedrag uit

Onbewust zijn we geneigd om leidend op te treden bij mensen die ondergedrag vertonen en bij de hand te nemen en te sturen.

Tegengedrag lokt Tegengedrag uit

Onbewust zijn we geneigd kritischer te reageren wanneer een ander dat ook doet en zelfs mee te gaan in zogenoemd protestgedrag.

Samengedrag lokt Samengedrag uit

Onbewust geeft het ons energie wanneer we in goede harmonie samenwerken. Het stimuleert om door te gaan en de mening van anderen aan te horen.

Roos van Leary: omgang

Pas na bewustwording van de complementariteit theorie vanuit de Roos van Leary, is het mogelijk om weerstand te bieden tegen deze onbewuste sturing. Timothy Leary geeft daarvoor handvatten, maar legt wel de nadruk op het feit dat elk mens verschillend reageert.

De beste hantering is om bij elke gedragsvariant de ´tegenvariant´ boven-samengedrag in te zetten. Zonder de nadruk op dominantie neemt dit gedrag een zacht leidende rol in, met daarin de nadruk om tot samenwerking te komen. Door middel van de juiste feedback kunnen mensen, die neigen naar boven-, tegen- of ondergedrag gecorrigeerd worden en gestimuleerd worden om gezamenlijk de handen ineen te slaan.

Tip: Gebruik de Roos van Leary bij conflicten
De Roos van Leary is ook waardevol in conflictsituaties. Door vragen of scenario’s te gebruiken die lastige gesprekken simuleren, kun je inzicht krijgen in je reactiepatronen onder stress — zoals aanvallend, terugtrekkend, volgend of leidend gedrag. Dit helpt bij het verbeteren van communicatie in spanningsvolle situaties.

Voorbeelden Roos van Leary

Volgens Timothy Leary gaat het dus om actie-reactie. Hieronder worden enkele voorbeelden weergegeven van situaties uit het dagelijks leven om de Roos van Leary uitleg te geven. Probeer de actie-reactie patronen te herkennen uit de afbeelding hierboven.

1. 2 collega’s werken samen op kantoor. Op een gegeven moment schuift de ene wild zijn stoel naar achteren, en zegt tegen zijn collega: ‘ik moet iets plakken, en nu is er wéér geen plakband. Waarom heb jij dat niet eerder besteld?’. De andere collega reageert als door een wesp gestoken: ‘ik kan toch niet aan alles denken, doe het lekker zelf!’, en gaat daarna chagrijnig verder met werken
2. Een project teamlid en de projectmanager komen elkaar tegen bij het koffieapparaat. Het teamlid zegt tegen de projectmanager: ‘ik weet niet meer wat ik moet doen, ik ga het werk nooit afkrijgen’. De projectmanager zegt daarop: ‘kom op! Je kunt het wel, zeker met behulp van de juiste mensen. Wat moet er gebeuren? Wat is precies het probleem?’
3. 2 andere collega’s komen elkaar tegen tijdens een rondje lopen in de lunchpauze. De ene zit met een lang gezicht op een bankje en zegt: ‘ik heb nergens zin in, op deze regenachtige dag. En dan is het ook nog eens maandag.’ De collega blijft verder klagen, waarop de ander geprikkeld zegt: ‘als je nergens zin in hebt, ga je maar lekker tegen iemand anders aanzeuren. Ik heb genoeg van je opmerkingen!’
4. Een HR-medewerker van een bedrijf krijgt een appje van haar collega: ‘ga je lekker mee eten zo, in de lunchpauze?’ Ze reageert: ‘ja leuk, ik kom er gelijk aan’.

De spelregels van de voorbeelden die hierboven opgesomd staan zijn als volgt:

1. Aanvallend -> verdedigend
2. Volgend -> leidend
3. Verdedigend -> aanvallend
4. Leidend -> volgend

Tip: Pas de Roos van Leary toe op teamniveau
De Roos van Leary is ook effectief voor teamanalyse. Laat teamleden elkaar scoren met observatie- of feedbackformulieren om communicatiepatronen zichtbaar te maken. Dit helpt bij teamcoaching en het versterken van leiderschap en samenwerking.

Roos van Leary in het onderwijs

De Roos van Leary van de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary bleek erg nuttig in het onderwijs. Gedrag, waar het model in de kern om draait, is tot op zekere hoogte te voorspellen. Ook is duidelijk dat sommige gedragingen andere gedragingen oproepen. De manier waarop gereageerd wordt is dus te voorspellen, en ook te beïnvloeden.

Dat is waardevol in het onderwijs, waar docenten met de grootst mogelijke precisie de lesstof dienen te leren aan de leerlingen. De Roos van Leary helpt met het analyseren van bepaald gedrag en het begrijpen van de ander.

Het kan toegepast worden van docenten op studenten, maar leraren kunnen de methode ook gebruiken om hun eigen lerarengedrag te analyseren. Gebaseerd hierop kan de docent actie ondernemen indien nodig. Ook helpt de methode leraren om bepaald gewenst gedrag uit te lokken bij studenten.

Roos van Leary test / vragenlijst

Toolshero biedt jou een snelle Roos van Leary vragenlijst om jouw persoonlijke voorkeursstijl te identificeren. Gebruik de test als indicator, en focus op het verkrijgen van meer inzichten in jouw eigen manier van communiceren. Download de test hieronder, vul de vragen in, en vul de scores in op het scoreformulier om jouw persoonlijke voorkeursstijl vast te stellen.

Reflectievragen voor persoonlijke en professionele ontwikkeling

De Roos van Leary wordt pas echt waardevol als het model wordt gekoppeld aan eigen gedrag. Reflectievragen helpen om vanuit concrete situaties te kijken naar de positie die je inneemt en de reacties die dat oproept. Het gaat niet om goed of fout, maar om zicht krijgen op patronen en keuzemogelijkheden.

Gebruik de onderstaande vragen bij een gesprek dat is blijven hangen, een lastige vergadering of een terugkerend patroon met een collega, klant of leidinggevende.

Eigen voorkeursgedrag

• Welke positie neem ik meestal in: boven, onder, samen of tegen
• Hoe reageren anderen vaak op mij in gesprekken
• Herken ik dat ik in stress eerder naar tegen of onder gedrag verschuif
• Welk gedrag voelt voor mij het meest veilig en vertrouwd

Situaties waarin het schuurt

In welke situaties merk ik dat gesprekken snel vastlopen
• Wat doe ik op zo’n moment precies in houding, toon en woorden
• Welke reactie roept dat bij de ander op
• Wanneer zou ik achteraf liever ander gedrag hebben laten zien

Patronen in interactie

• Welke combinaties zie ik vaak terug, bijvoorbeeld aanvallend en verdedigend of leidend en volgend
• Wie neemt meestal de leiding in onze interactie en wie past zich aan
• Waar versterken wij elkaar en waar trekken we elkaar juist naar een minder helpend patroon
• Wat gebeurt er als ik bewust iets anders doe dan normaal

Gewenste ontwikkeling

• Welk gedrag wil ik vaker inzetten om samenwerking te verbeteren
• Hoe zou boven samen gedrag er in mijn praktijk uitzien
• Welke kleine aanpassing in mijn communicatie kan ik in een volgend gesprek meteen uitproberen
• Wat heb ik nodig om nieuw gedrag vol te houden, bijvoorbeeld voorbereiding, feedback of steun van een collega

Door deze vragen regelmatig te gebruiken, wordt de Roos van Leary een hulpmiddel voor gerichte groei. Het model helpt dan niet alleen om interacties te analyseren, maar vooral om stap voor stap nieuw gedrag in te oefenen in dagelijkse gesprekken.

Knellende patronen en hoe je ze doorbreekt

De Roos van Leary maakt zichtbaar dat gedrag van de één bijna automatisch gedrag bij de ander oproept. In veel samenwerking werkt dat goed, maar soms ontstaat een knellend patroon. Dat is een terugkerende interactie waarin beide partijen elkaar vastzetten. Vaak voelt het dan alsof het “altijd hetzelfde gesprek” is, met steeds dezelfde frustratie als uitkomst.

Een bekend voorbeeld is boven tegen tegenover onder tegen. De één reageert kritisch, corrigerend of verwijtend. De ander gaat zich verdedigen, trekt zich terug of wordt passief. Hoe meer de eerste drukt, hoe meer de ander zich afsluit. Het patroon bevestigt zichzelf: de één denkt “zie je wel, hij doet niets uit zichzelf”, de ander denkt “wat ik ook doe, het is nooit goed”. Zonder dat iemand het zo bedoelt, versterken beide partijen elkaars gedrag.

Een ander veelvoorkomend patroon is boven samen tegenover onder samen. De één neemt alle verantwoordelijkheid en denkt mee, de ander volgt vooral. Dat kan lang prima voelen, totdat de bovenpositie zich overvraagd voelt en de onderpositie zich afhankelijk of niet serieus genomen. Ook hier geldt: zolang niemand van positie verandert, blijft het patroon bestaan.

De Roos van Leary biedt een eenvoudige sleutel om zulke patronen te doorbreken: verandering begint bij één persoon die iets anders gaat doen. In plaats van terug te reageren vanuit dezelfde positie, kies je bewust voor ander gedrag. Bij aanval–verdediging kan dat betekenen dat je van onder tegen naar boven samen gaat: rustig begrenzen, standpunt helder maken én de ander uitnodigen om mee te denken. Bij passief–overnemend gedrag kan het helpen om als boven samen positie vaker los te laten en de ander actief te vragen om voorstellen, keuzes en verantwoordelijkheid.

Patronen doorbreken vraagt oefening. Het helpt om na een lastig gesprek kort terug te kijken. Welke positie nam jij in. Welke positie nam de ander in. Welk gedrag van jou hield het patroon in stand. En welk alternatief gedrag binnen de Roos van Leary had je kunnen proberen. Door dit regelmatig te doen, ontstaat er ruimte om in het volgende gesprek bewust een andere positie in te nemen.

Zo wordt de Roos van Leary niet alleen een model om communicatie te analyseren, maar een praktisch instrument om vastgelopen interacties weer in beweging te krijgen. Kleine veranderingen in jouw eigen gedrag kunnen al genoeg zijn om het patroon te kantelen en de samenwerking constructiever te maken.

Verder verdiepen met andere modellen

De Roos van Leary wordt nog krachtiger als je hem combineert met andere modellen. Dan kijk je niet alleen naar gedrag aan de oppervlakte, maar ook naar drijfveren, patronen en de impact op samenwerking. Het resultaat is meer inzicht en meer keuzevrijheid in gesprekken.

Transactionele Analyse

Transactionele Analyse helpt je om terugkerende communicatiepatronen te herkennen, zoals Ouder, Volwassene en Kind. De Roos van Leary laat vooral zien welk zichtbaar gedrag iemand inzet en welke positie daarbij hoort. Transactionele Analyse gaat een laag dieper en maakt duidelijk welke psychologische rol daaronder zit. Samen geven deze modellen een completer beeld van wat er in een gesprek gebeurt en waarom bepaalde reacties steeds opnieuw ontstaan.

Johari venster

Het Johari venster draait om wat jij van jezelf weet en wat anderen van jou zien, plus alles wat nog onbekend is. In combinatie met de Roos van Leary wordt duidelijk hoe open of gesloten iemand communiceert en wat dat doet met de interactie. Meer openheid en gerichte feedback zorgen vaak voor minder misverstanden en sneller “samen” gedrag.

Emotionele intelligentie

Emotionele intelligentie gaat over emoties herkennen, begrijpen en bijsturen, bij jezelf en bij de ander. Dat sluit direct aan op de Roos van Leary, omdat gedrag vaak een reactie is op wat er onder de oppervlakte speelt. Als je beter aanvoelt wat er echt gebeurt, kun je bewuster kiezen welk gedrag helpt in dat moment. Zo stap je sneller uit automatische tegenpatronen en vergroot je de kans op samenwerking.

Dramadriehoek en winnaarsdriehoek

De dramadriehoek beschrijft drie rollen die vaak terugkomen in moeilijke situaties: Redder, Aanklager en Slachtoffer. Die rollen passen regelmatig bij bepaalde posities in de Roos van Leary en maken zichtbaar waarom gesprekken vastlopen. De winnaarsdriehoek biedt een volwassen alternatief met gelijkwaardige rollen en meer verantwoordelijkheid. Door deze modellen naast elkaar te leggen zie je niet alleen het probleemgedrag, maar ook een praktische route naar effectiever gedrag.

STARR methode

De STARR methode helpt je om concrete situaties uit de praktijk te analyseren. Combineer je STARR met de Roos van Leary, dan kun je per situatie scherp krijgen welke positie je innam, wat dat opriep bij de ander en welk alternatief gedrag mogelijk was geweest. Dit maakt de stap van inzicht naar verandering een stuk kleiner, omdat je meteen oefent met echte voorbeelden.

Als je de Roos van Leary verbindt met deze modellen, ontstaat een ontwikkelpad dat verder gaat dan één gesprekstechniek. Gedrag wordt beter verklaard, patronen worden sneller herkenbaar en je krijgt meer ingangen om communicatie en samenwerking bewust te versterken. Wil je dat ik dit ook ombouw naar een compacte “koppelingen met andere modellen” sectie met korte interne link suggesties voor Toolshero?

Aanbevolen boeken en artikelen over de Roos van Leary

Deze literatuur helpt je precies te begrijpen wat de Roos van Leary is, waarom het model werkt in communicatie en gedrag, en hoe je interactiepatronen praktisch toepast en analyseert. De selectie combineert theoretische diepgang met toegepaste inzichten, zodat je het model slim kunt gebruiken in coachings-, team- en verandercontexten.

1. Benne, K. D., & Sheats, P. (1948). Functional roles of group members. Journal of Social Issues, 4(2), 41–49. → Klassiek werk over groepsrollen dat inzicht geeft in interactiepatronen die goed aansluiten bij de Roos van Leary.
2. de Raad, M., & Schalk, R. (2006). Organisatiepsychologie en organisatieverandering. Groningen, NL: Wolters Noordhoff. → Plaatst gedragsmodellen zoals de Roos van Leary in een breder organisatiepsychologisch kader.
3. van Dijk, B. (2007). Beinvloed anderen, begin bij jezelf – over gedrag en de Roos van Leary. Uitgeverij Thema. → Toegepast en toegankelijk boek dat laat zien hoe je de Roos van Leary inzet om invloed uit te oefenen in communicatie.
4. van Dijk, B. & Hustings, A. (2024). De Roos van Leary – Interactiekunde voor professionals. Uitgeverij Thema. → Moderne verdieping van het model met praktijkvoorbeelden en professionele toepassingen in teams, coaching en leiderschap.
5. van Dijk, B. & Moes, F. Het grote beinvloedingsspel. Een Educatief spel gebaseerd op de Roos van Leary. Uitgeverij Thema. → Spelvorm die gedragsreacties en interactiepatronen uit de Roos van Leary tastbaar maakt en toepasbaar in training en onderwijs.
6. Leary, T. (1957). Interpersonal Diagnosis of Personality. New York, NY: Ronald Press. → Klassieke bron waarin de grondslagen van interpersoonlijke gedragsanalyse worden uiteengezet.

<

7. Leary, T. (1957). Interpersonal diagnosis of personality structures and issues. Journal of Personality, 25(1), 1–14. → Vroege uitwerking van Leary’s interpersoonlijke schaal die direct aansluit op de gedragsassen van de Roos van Leary.
8. Markus, H. R., & Kitayama, S. (1991). Culture and the self: Implications for cognition, emotion, and motivation. Psychological Review, 98(2), 224–253. → Verbindt cultuur, gedrag en zelfbeeld en biedt theoretische achtergrond voor verschillen in gedragsreacties binnen de Roos van Leary.
9. McLean, S. (2016). The Handbook of Communication Skills. London, UK: Routledge. → Plaatst communicatiemodellen zoals de Roos van Leary binnen effectieve gespreksvoering.
10. Schutz, W. (1966). The Interpersonal Underworld. Palo Alto, CA: Science and Behavior Books. → Onderzoekt interpersoonlijke dynamiek en sociale rollen die aansluiten bij Leary’s interactietheorie.
11. Sullivan, H. S. (1953). Interpersonal theory of psychiatry. International Journal of Psychiatry, 14(3), 249–254. → Klassieke theorie over interpersoonlijke dynamiek die de context verbreedt voor Leary’s gedragsmodel.
12. Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In The Social Psychology of Intergroup Relations (pp. 33–47). → Beschrijft groepsdynamiek en sociale posities, wat helpt om complementair gedrag in de Roos van Leary te duiden.

Citatie voor dit artikel:
Mulder, p. (2012). Roos van Leary. Retrieved [insert date] from Toolshero: https://www.toolshero.nl/communicatie-modellen/roos-van-leary/

Oorspronkelijke publicatiedatum: 18/05/2012 | Laatste update: 15/01/2026

Wilt u linken naar dit artikel, dat kan!
<a href=”https://www.toolshero.nl/communicatie-modellen/roos-van-leary/”>Toolshero: Roos van Leary</a>

Artikel door:

Vincent van Vliet

Vincent van Vliet is oprichter van Toolshero en verantwoordelijk voor de content en release management. Samen met het team bepaalt hij de strategie en beheert de content planning, marktintroducties, klantervaring en beleidsontwikkeling onderdelen van het bedrijf.